Nước Mỹ với hơn 3.600 trường đại học và 500 ngành học khác nhau đã tạo rất nhiều cơ hội cho sinh viên quốc tế có thể lựa chọn được cho mình một chương trình học đúng mục đích và phù hợp. Nếu bạn đã quyết định chọn Mỹ là điểm dừng của mình thì điều cần thiết trước tiên bạn phải làm và suy nghĩ, chọn và nộp đơn vào trường phù hợp và đáp ứng được các yêu cầu của bạn.

Phổ thông trung học:

1.      Các trường công
2.      Các trường nội trú.
3.      Các trường bán trú.

Cao đẳng hai năm:

1.      Trường cao đẳng cộng đồng – đào tạo chung
2.      Trường kỹ thuật/dạy nghề – dạy nghề, đào tạo kỹ thuật chuyên ngành.
3.      Trường cao đẳng dự bị – chuẩn bị cho sinh viên chuyển sang hệ đại học bốn năm.

Đại học bốn năm:

1.      Trường đại học – loại trường cơ sở cấp bằng cử nhân.
2.      Đại học tổng hợp – một thể chế có thể bao gồm nhiều trường đại học và cấp tất cả các loại bằng.
3.      Viện công nghệ – loại trường chuyên về khoa học nhưng có thể đào tạo trong nhiều lĩnh vực khác.

Mục tiêu của hầu hết sinh viên theo học các chương trình này là có được tấm bằng đại học, thông thường phải mất tới 4 năm. Sinh viên có thể lựa chọn cách học mà qua hai giai đoạn để đạt được mục đích của mình. Đó là cách sinh viên có thể học hai năm đầu tại trường đại học cộng đồng (Community College) hoặc trường đại học đại cương (Junior College) sau đó sẽ học chuyển tiếp hai năm cuối của trường đại học 4 năm và sẽ được cấp bằng cử nhân sau khi kết thúc chương trình học.

Trường chuyên ngành

1.      Trường Y – trường sau đại học đào tạo các bác sỹ.
2.      Trường Luật – trường sau đại học đào tạo luật sư.
3.      Trường Kinh doanh – trường sau đại học cấp các loại bằng như Thạc sỹ QTKD – MBA.

Sau đại học:

1.      Tại các trường đại học tổng hợp.
2.      Tại các trường đại học.
3.      Tại các viện nghiên cứu.

Sau khi bạn đã tốt nghiệp cử nhân thì bạn có thể tiếp tục học cao hơn. Hơn 1.000 trường đại học ở Mỹ có chương trình đào tạo thạc sỹ và tiến sỹ. Thông thường một chương trình thạc sỹ phải mất hai năm để hoàn thành và chương trình tiến sỹ thì phải mất thêm 3 năm nữa. Nhưng không nhất thiết là bạn phải theo đúng một ngành khi muốn chuyển tiếp lên học cao hơn. Và thực tế cho thấy là các bạn thường chọn một ngành khác.

GS John Vu

John Vũ là Giáo sư kiêm nhiệm tại Viện nghiên cứu phần mềm của Đại học Carnegie Mellon, và là Nghiên cứu viên kĩ thuật và Kĩ sư trưởng Công nghệ Thông tin tại Boeing, hỗ trợ cho việc phát triển máy bay thương mại và các đối tác toàn cầu. Trong 15 năm làm việc ở Boeing, ông đã từng là nhà vô địch về cải tiến qui trình ở Boeing với những kết quả có ý nghĩa. Ông đã huấn luyện hơn 10 000 kĩ sư về kĩ nghệ phần mềm; tiến hành trên 100 cuộc thẩm định và hỗ trợ nhiều tổ chức đạt tới mức cao của Mô hình trưởng thành năng lực (CMM/CMMI). Ông cũng là sáng lập viên của SPIN Seatle và quản lý tổ chức này từ 1996 tới 2003. Trước khi gia nhập Boeing, John đã giữ nhiều vị trí kĩ thuật then chốt tại Teradyne, Litton Industries; HP, Motorola và GTE.

Dưới đây chúng tôi xin trân trọng giới thiệu bài trao đổi của GS John Vũ về giáo dục:

Một người mẹ viết cho tôi: “Con trai tôi sẽ vào đại học sang năm và tôi cần vài lời khuyên về lĩnh vực học tập nào để nó có thể thành công trong nghề nghiệp. Xin thầy giúp cho.”

Đáp: Giáo dục đại học là đầu tư vào tương lai – tương lai của con bạn. Đây là quyết định mà bố mẹ KHÔNG nên đưa ra một mình mà nên là quyết định cùng nhau giữa bố mẹ và con cái. Là bố mẹ, bạn cần thảo luận với con bạn về nên vào trường nào, nên học lĩnh vực gì, và nghề nào sẽ là tốt nhất cho chúng dựa trên một số sự kiện và dữ liệu. Cùng nhau bạn và con bạn phải khảo sát đại học nào có danh tiếng tốt, chương trình được tổ chức tốt, và các thầy khoa có chất lượng. Cùng nhau bạn và con bạn cần tìm ra chương trình đào tạo để xác định liệu trường có chương trình đào tạo hiện thời nhất hay không. Dựa trên những yếu tố này, bạn và con bạn cần thảo luận lĩnh vực học tập nào sẽ là phù hợp cho chúng mà có thể đem lại kết quả tốt nhất. Đây là những yếu tố xác định ra nghề nghiệp của con bạn, việc làm của chúng, cuộc sống của chúng, và tương lai của chúng.

Lựa chọn đại học đúng, lĩnh vực học tập đúng, chương trình đào tạo đúng là KHÔNG dễ cho nên bạn và con bạn phải để thời gian để ra quyết định cùng nhau. Đây có lẽ là quyết định quan trọng nhất mà gia đình bạn sẽ đưa ra và điều đó yêu cầu nghiên cứu tập trung và tới thăm nhiều đại học, nói chuyện với các thầy trong khoa, những người quản trị nhà trường, cũng như với các sinh viên khác để có được mọi sự kiện và dữ liệu trước khi ra quyết định. Mọi đại học đều có một số chương trình tốt và một số chương trình trung bình vì không đại học nào là giỏi về mọi thứ. Điều đó là tuỳ ở việc khảo sát của bạn trước khi ra quyết định vì đó là đầu tư của bạn vào tương lai con cái bạn. Con bạn có thể không thấy điều đó hôm nay hay vài năm tới nhưng chúng sẽ thấy sự khác biệt khi chúng tốt nghiệp. Mặc dầu điều đó là bất thường nhưng lời khuyên tốt nhất về lựa trường và lĩnh vực học tập thường tới từ những sinh viên hiện đang học từ trường đó. Khi sinh viên nói cho bạn điều họ đã làm, điều họ đang làm sau khi tốt nghiệp, và loại nghề nghiệp nào họ có, và rồi bạn có thể rút ra kết luận riêng của bạn.

Nếu bạn biết sinh viên đang học ở trường mà bạn quan tâm, liên hệ với họ và hỏi một số câu hỏi. Nếu bạn hỏi cùng câu hỏi về từng trường bạn thích, bạn sẽ có thông tin mà có thể giúp cho bạn ra quyết định tốt. Sau đây là một số ví dụ: “Lí do gì mà bạn chọn trường này? Chương trình nào là tốt nhất cho sinh viên trong trường này? Chương trình đào tạo đáp ứng hay không đáp ứng cho mong đợi của bạn? Bạn thích các sinh viên khác trong trường này thế nào? Bạn thích việc đào tạo và các thầy khoa thế nào? Chương trình đào tạo có cập nhật không? Họ có chương trình đặc biệt nào không? Chương trình tốt nhất trong trường này là gì?” Theo kinh nghiệm của tôi, sinh viên hiện thời sẽ thường nói cho bạn câu trả lời thẳng và trung thực. Họ chẳng có gì phải che giấu bằng việc chia sẻ kinh nghiệm của họ và thông tin của họ và những lời bình luận sẽ cực kì có giá trị cho con bạn ra quyết định.

Thỉnh thoảng, sau khi ra quyết định về trường và chương trình đào tạo, điều cũng sẽ có ích là con bạn có cơ hội gặp gỡ với những người tốt nghiệp hay những người đã làm việc để nhận lời khuyên về lĩnh vực học tập. Sau đây là một số ví dụ về các câu hỏi cần hỏi: “Giáo dục của bạn có ích hay không có ích cho bạn từ khi bạn tốt nghiệp? Giáo dục của bạn giúp cho bạn thế nào trong nghề nghiệp? Trường có liên hệ hay quan hệ với công nghiệp hay công ti không? Bạn có bao nhiêu liên hệ với bạn cùng lớp trước đây? Bạn tin việc dạy của trường là tốt hay kém? Nếu bạn phải làm điều đó lần nữa, bạn có ghi danh vào trường này hay chương trình đào tạo này không? Thử nói chuyện với ít nhất năm sinh viên và ba người tốt nghiệp trước khi rút ra kết luận nào. Quảng cáo tốt nhất cho bất kì sản phẩm hay dịch vụ nào là khách hàng được hài lòng và trường cũng không khác. Khi bạn định đầu tư nhiều tiền cho giáo dục của con bạn, bạn chỉ làm điều đó một lần trong đời bạn, lấy thông tin từ những người trước đó đã làm đầu tư đó là có giá trị tốt cho lần làm của bạn.

Sự kiện là nhiều bậc cha mẹ quá bận rộn với hoạt động hàng ngày của họ và không dành đủ thời gian để đầu tư vào trường, lĩnh vực học tập, hay chương trình. Đó là sai lầm lớn. Họ cần hiểu rằng đây là đầu tư quan trọng yêu cầu thảo luận và khảo sát nghiêm chỉnh. Một số bố mẹ không thích thảo luận với con của họ về giáo dục của chúng mà tự bản thân họ quyết luôn và buộc con cái họ phải tuân theo bất kể liệu con có khả năng hay có thích quyết định của họ không. Tôi đã thấy nhiều sinh viên thất bại và bỏ trưởng vì sai lầm đó. Một số bố mẹ để con cái họ tự ra quyết định mà không có thảo luận nghiêm chỉnh. Tôi đã thấy sinh viên nhảy từ lĩnh vực học tập này sang lĩnh vực khác vì họ không biết họ thích gì; nhiều người dành nhiều thời gian hơn là cần thiết ở đại học mà chẳng đạt tới cái gì. Đây là những điều chúng ta phải tránh.

Giáo dục là đầu tư và nó phải được thảo luận cẩn thận nơi bố mẹ phải chia sẻ ý nghĩ của họ với con cái và con cái phải chia sẻ cách nhìn của chúng với bố mẹ. Vì là đầu tư thời gian, công sức và tiền bạc, cả bố mẹ và con cái đều phải làm việc cùng nhau để chắc rằng đầu tư của họ sẽ đem lại kết quả tốt nhất có thể được..

GS John Vu

Ở Mỹ, chương trình học của các trường phổ thông không chỉ khác nhau tuỳ theo các bang mà còn khác nhau tuỳ theo từng vùng, từng quận, thậm chí tuỳ theo từng trường. Rất nhiều người không biết rằng rất nhiều học sinh Mỹ không hề biết gì về thuyết Darwin.Trẻ em Mỹ “không cần” trường

“Không cần” theo nghĩa đen, không phải một cách nói ví von hoa mỹ về một thực tế khác cũng ngược đời nếu so với giáo dục Việt Nam: Nhà trường chỉ là một thành phần, cho dù là một thành phần quan trọng, trong một phức hợp xã hội có nhiệm vụ giáo dục những công dân Mỹ tương lai. Nhà trường không và cũng không thể thay thế được gia đình, cộng đồng sinh hoạt, các đoàn thể, các tổ chức tôn giáo, văn học nghệ thuật, viện bảo tàng, lễ hội, các phương tiện thông tin đại chúng, các hoạt động thể thao… “Không cần” ở đây có nghĩa là trẻ em Mỹ có thể học ở nhà, theo chế độ homeschooling (học tại gia).

Chế độ “Học tại nhà”  –  Home schooling cho phép cha mẹ tự giáo dục con cái thay vì cho chúng đến trường mà không yêu cầu phải có chứng chỉ gì đặc biệt. Nhiều người Mỹ cho rằng đó là cách để trẻ em có thể phát huy tính tự lập, chủ động trong cả 365 ngày chứ không chỉ tiếp nhận kiến thức một cách thụ động trong những lúc đến trường. Đó là một nguyên lý giáo dục khác hẳn, dựa trên quan điểm là mọi bậc cha mẹ đều có thể giúp đỡ con cái học tại nhà. Nhiều gia đình không hề sử dụng các tài liệu hướng dẫn hay chương trình giảng dạy chính thức, mà căn cứ vào thiên hướng và phong cách cá nhân của trẻ em để áp dụng các phương pháp và nội dung cụ thể. Ngay cả trong trường hợp có sử dụng các tài liệu hướng dẫn, thời gian học tập hàng ngày cũng không kéo dài quá vài tiếng đồng hồ, thời gian còn lại dùng để du lịch, biểu diễn, tham quan, đọc sách, tiến hành các dự án nghiên cứu hay tham gia hoạt động từ thiện. Hiện nay có khoảng 1 triệu gia đình ở Mỹ áp dụng và theo thống kê đang tăng lên khoảng 15% mỗi năm.

Trẻ em Mỹ cũng không theo một chương trình thống nhất

Ở Mỹ, chương trình học của các trường phổ thông không chỉ khác nhau tuỳ theo các bang mà còn khác nhau tuỳ theo từng vùng, từng quận, thậm chí tuỳ theo từng trường. Rất nhiều người không biết rằng rất nhiều học sinh Mỹ không hề biết gì về thuyết Darwin. Ở một số địa phương, đặc biệt là tại các bang ở miền Nam, do ảnh hưởng mạnh mẽ của Thiên Chúa Giáo, giảng dạy thuyết Darwin thậm chí còn bị coi là phi pháp.

Vì không học theo một giáo trình thống nhất, trình độ của học sinh khi tốt nghiệp trung học rất khác nhau. Chính vì lẽ đó, ở năm thứ nhất, các trường đại học Mỹ thường có 3 môn bắt buộc là Học nghĩ, Học nói và Học viết. Trong số 18 sinh viên lớp Học viết (English 101) do tôi phụ trách, có những sinh viên hiểu biết rất rộng và sâu, nhưng cũng có sinh viên thậm chí viết tiếng Anh còn sai chính tả và ngữ pháp. Tuy vậy, họ có một điểm chung là rất tự tin. Đó là kết quả của một triết lý giáo dục mang tính dân chủ. Việc chấm điểm, chẳng hạn. Nếu ở ta chấm điểm là biện pháp nhằm xếp loại học sinh và đánh giá giáo viên, điều cuối cùng dẫn giáo viên đến tình trạng chạy theo thành tích và rất nhiều học sinh đến tâm lý tự ti.

Không tự ti sao được khi một đứa trẻ từ lớp 1 đến lớp 12 luôn luôn đội sổ, và điều đó được công bố cho tất cả bạn bè cùng lớp. Ở Mỹ, việc chấm điểm là vấn đề tế nhị, thường là giữ kín. Nó là cơ sở để học sinh tự biết mình và để giáo viên điều chỉnh phương pháp giáo dục với từng học sinh. Nhà trường Mỹ luôn cố gắng để học sinh không cảm thấy thua chị kém em. Ngay cả thi tốt nghiệp phổ thông cũng không có vai trò quan trọng như ở Việt Nam hay ở Châu Âu. Có thể nói, nhà trường ở Mỹ là nhà trường không nhằm mục đích thi cử.

Các trường phổ thông của Mỹ không có SGK chung trong cả nước

Việc lựa chọn các loại sách để dạy trong nhà trường thuộc thẩm quyền của cơ quan chuyên trách địa phương và nhà trường, nhưng vai trò cá nhân của giáo viên và ý kiến của phụ huynh cũng rất quan trọng. Chẳng hạn, cuối tháng 9 năm 2003, khi tôi vừa đến Normal, cuốn sách nổi tiếng của nhà văn Hoa Kỳ đoạt giải Nobel John Steinbeck, “Of Mice and Men” (Hoàng Ngọc Khôi và Nguyễn Phúc Bửu dịch là “Của chuột và người”), cùng hai tác phẩm kinh điển khác là “The Adventures of Huckleberry Finn” (Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn) của Mark Twain và “To Kill a Mockingbird” (Giết chết một con chim Mocking) của Harper Lee, bị cha mẹ học sinh các trường trung học phản đối và đòi đưa ra khỏi chương trình văn học.

Hai trường trung học Normal Comunity High School và Normal West High School phải thành lập một chuyên ban, bao gồm hiệu trưởng, một chuyên gia thông tin đại chúng và một giáo viên, để nghiên cứu và trả lời phụ huynh học sinh. Bà Tripp, phụ huynh học sinh và là tác giả một trong hai lá thư khiếu nại, phê phán cuốn sách của John Steinbeck là chứa đựng thái độ kỳ thị chủng tộc, ngôn ngữ thô tục và báng bổ, “không thể hiện các giá trị truyền thống”, “gây phản cảm” đối với con gái bà. Đây không phải là trường hợp cá biệt. Năm 1992, khi một nhóm độc giả ở bang Ohio chỉ ra 108 chỗ tục tĩu, 12 chỗ chứa đựng thái độ kỳ thị chủng tộc và 45 đoạn báng bổ Chúa, cuốn sách này đã bị buộc đưa ra khỏi chương trình của một trường phổ thông địa phương.

Ngay sau đó, 150 nhà giáo, sinh viên và phụ huynh học sinh đã tổ chức một cuộc hội thảo ca ngợi giá trị của cuốn sách, cuối cùng nó được đưa trở lại chương trình. Mùa hè năm 2003, Hội đồng giáo dục quận Coffee County (Bang Georgia) cũng phải tiến hành thẩm định vấn đề “ngôn ngữ dung tục” của cuốn sách “Of Mice and Men” khi có khiếu nại của một số phụ huynh học sinh. Đầu năm 2003, Hội đồng nhà trường quận George County ở Lucedale (Bang Mississippi) đã nhất trí loại “Of Mice and Men” cùng hai cuốn sách khác ra khỏi chương trình.

Coi nhà trường như doanh nghiệp

Nếu như ở Việt Nam, cho đến nay thương mại hoá giáo dục vẫn gây tranh cãi và bị nhiều người coi là tồi tệ, thì ở Mỹ nó đang tồn tại như một cái gì đó hết sức tự nhiên. Khác với Việt Nam, các trường đại học Mỹ nói chung không có thi đầu vào. Quan điểm của họ rất đơn giản: Học tập là quyền chính đáng của mọi người, mặc dù xuất phát điểm có thể khác nhau. Nhờ vậy, tất cả những ai có chí đều có thể có cơ hội, ngược lại quốc gia cũng không bỏ phí nhân tài.

Vào thập kỷ 1960, số học sinh Mỹ tốt nghiệp phổ thông học tiếp lên đại học chiếm tỷ lệ 60%. Hiện nay, tỷ lệ này có giảm đi, nhưng vẫn đứng đầu thế giới. Nhưng muốn học, phải trả tiền. Khi anh bỏ tiền để mua kiến thức, anh sẽ có ý thức về việc học tập hơn. Còn nếu anh trả tiền mà không học, tức không nhận kiến thức, thì đó cũng là quyền của anh.

Nói vậy, nhưng việc đăng ký học cũng không phải hoàn toàn chỉ có chuyện tiền nong. Một số trường nổi tiếng khá kén chọn sinh viên. Một số bang cũng ưu tiên nhận sinh viên từ bang mình. Còn đối với sinh viên nước ngoài, điểm thi tiếng Anh (TOEFL) đặc biệt quan trọng. Trường Đại học Y khoa là một ngoại lệ. Muốn vào trường, sinh viên phải có bằng tốt nghiệp đại học thuộc một số ngành như sinh hoá, sinh vật…Chương trình kéo dài 4 năm nữa, sau đó phải thực tập từ 2 đến 4 năm. Như vậy, để hành nghề chữa bệnh, cần phải học và thực tập từ 10 – 12 năm!

Việc học tập ở Mỹ rất tốn kém. Mức chi tiêu tối thiểu của một sinh viên ở các trường công, vào khoảng 10 ngàn USD/năm, còn ở các trường tư khoảng 35 ngàn USD. Vì thế, trừ một số người được nhận học bổng hoặc gia đình giàu có, sinh viên Mỹ hầu hết vừa học vừa làm, một số làm việc ngay tại trường.5.

Chuyện ngược đời nữa là bất chấp những chuyện ngược đời vừa kể giáo dục Mỹ vẫn có chất lượng cao nhất thế giới. Bằng chứng là họ kinh doanh giỏi nhất, nghiên cứu khoa học giỏi nhất, đóng phim giỏi nhất, chơi đàn giỏi nhất, hát hay nhất, chơi thể thao giỏi nhất, và ngay cả trong văn học cũng là một trong những nước có nhiều nhà văn đoạt giải Nobel nhất.

Ngô Tự Lập